ചെക്ക് ബൗൺസ് (Section 138) കേസ് ഏത് കോടതിയിൽ ഫയൽ ചെയ്യണം — Territorial Jurisdiction
ചെക്ക് ബൗൺസ് (Section 138, Negotiable Instruments Act, 1881) complaint ഫയൽ ചെയ്യേണ്ടത്, payee (ചെക്ക് കിട്ടിയ ആൾ) തന്റെ ചെക്ക് collection-ന് ഹാജരാക്കിയ ബാങ്ക് ബ്രാഞ്ച് ഏത് പ്രദേശത്താണോ, ആ പ്രദേശത്തെ Judicial First Class Magistrate (JMFC) കോടതിയിലാണ് — drawer-ന്റെ (ചെക്ക് എഴുതിയ ആളുടെ) ബാങ്ക് എവിടെയാണെന്നതോ, drawer താമസിക്കുന്ന സ്ഥലമോ അല്ല. 2015-ലെ NI (Amendment) Act ചേർത്ത Section 142(2)(a) ആണ് ഈ നിയമം; സുപ്രീം കോടതി Bridgestone India Pvt. Ltd. v. Inderpal Singh (2015) വിധിയിൽ ഇത് ഉറപ്പിച്ചു, 2025-ൽ Shri Sendhur Agro v. Kotak Mahindra Bank വിധിയിൽ വീണ്ടും ഉറപ്പിച്ചു.
Section 138-ന്റെ territorial jurisdiction: ചെക്ക് തുക credit ചെയ്യാനായി payee ഹാജരാക്കിയ ബാങ്ക് ബ്രാഞ്ച് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന പ്രദേശത്തെ magistrate കോടതിക്ക് മാത്രമാണ് Section 138 കുറ്റം വിചാരണ ചെയ്യാനുള്ള അധികാരം.
കേരളത്തിൽ ആണെങ്കിൽ, നിങ്ങളുടെ (payee-യുടെ) ബാങ്ക് അക്കൗണ്ട് ഏത് താലൂക്കിലെ ബ്രാഞ്ചിലാണോ, ആ താലൂക്കിലെ JMFC കോടതിയാണ് ശരി. ഇത് വളരെ practical ആയ, എന്നാൽ തെറ്റിപ്പോയാൽ കേസ് വൈകിക്കുന്ന ഒരു ചോദ്യമാണ് — അതുകൊണ്ടാണ് ചെക്ക് കേസ് കൊടുക്കും മുൻപ് ഏറ്റവും ആദ്യം ഉറപ്പിക്കേണ്ടത്.
ഏത് കോടതിയാണ് ശരി — ചുരുക്കത്തിൽ
| സാഹചര്യം | ഏത് കോടതിക്ക് അധികാരം |
|---|---|
| Payee ചെക്ക് സ്വന്തം ബാങ്ക് അക്കൗണ്ടിൽ deposit ചെയ്തു (സാധാരണ രീതി) | Payee-യുടെ ആ ബാങ്ക് ബ്രാഞ്ച് ഉള്ള പ്രദേശത്തെ JMFC |
| Payee ചെക്ക് drawer-ന്റെ ബാങ്കിൽ നേരിട്ട് (counter-ൽ) ഹാജരാക്കി cash വാങ്ങാൻ ശ്രമിച്ചു | ആ drawer-ബാങ്ക് ബ്രാഞ്ച് ഉള്ള പ്രദേശത്തെ JMFC — [Section 142(2)(b)] |
| ഒരേ drawer-ഉം payee-യും തമ്മിൽ പല ചെക്ക് കേസുകൾ പല കോടതികളിൽ | ആദ്യത്തെ complaint ഏത് കോടതിയിലാണോ, അവിടേക്ക് ബാക്കിയെല്ലാം transfer ആകും — [Section 142A] |
ഓർക്കുക: drawer എവിടെ താമസിക്കുന്നു, drawer-ന്റെ ബാങ്ക് എവിടെ, നിങ്ങൾ demand notice എവിടെ നിന്ന് അയച്ചു — ഇതൊന്നും jurisdiction തീരുമാനിക്കുന്നില്ല. payee ചെക്ക് collection-ന് ഇട്ട ബാങ്ക് ബ്രാഞ്ച് മാത്രമാണ് നിർണായകം.
നിയമം മാറിയ കഥ — Dashrath Rupsingh മുതൽ Bridgestone വരെ
2014-ന് മുൻപ് വർഷങ്ങളോളം ചെക്ക് കേസ് കൊടുക്കാൻ പല സ്ഥലങ്ങളും (notice അയച്ച സ്ഥലം, ചെക്ക് കിട്ടിയ സ്ഥലം) ഉപയോഗിക്കാമായിരുന്നു. എന്നാൽ 2014-ൽ സുപ്രീം കോടതി Dashrath Rupsingh Rathod v. State of Maharashtra, (2014) 9 SCC 129 വിധിയിൽ, കേസ് കൊടുക്കേണ്ടത് drawer-ന്റെ (ചെക്ക് എഴുതിയ ആളുടെ) ബാങ്ക് ഉള്ള സ്ഥലത്താണ് എന്ന് വിധിച്ചു. ഇത് payee-മാർക്ക് വലിയ ബുദ്ധിമുട്ടായി — ചെക്ക് വാങ്ങിയ ആൾക്ക് drawer-ന്റെ ദൂരെയുള്ള നാട്ടിൽ പോയി കേസ് നടത്തേണ്ടി വന്നു.
ഈ പ്രശ്നം പരിഹരിക്കാനാണ് പാർലമെന്റ് നിയമം തന്നെ മാറ്റിയത്.
Negotiable Instruments (Amendment) Act, 2015 (Act 26 of 2015) — ഇത് 2015 ഡിസംബർ 26-ന് രാഷ്ട്രപതി ഒപ്പിട്ടെങ്കിലും, 2015 ജൂൺ 15 മുതൽ പ്രാബല്യത്തിൽ വന്നതായി കണക്കാക്കുന്നു (retrospective). ഈ ഭേദഗതി രണ്ട് പുതിയ വ്യവസ്ഥകൾ ചേർത്തു:
- Section 142(2): കേസ് കൊടുക്കേണ്ടത് payee-യുടെ collection ബാങ്ക് ബ്രാഞ്ച് ഉള്ള സ്ഥലത്ത് — Dashrath Rupsingh നിലപാട് മറിച്ചിട്ടു.
- Section 142A: "Validation for transfer of pending cases" — 15.06.2015-ന് pending ആയിരുന്ന കേസുകൾ ശരിയായ jurisdiction-ഉള്ള കോടതിയിലേക്ക് transfer ചെയ്യാനും, ഒരേ കക്ഷികളുടെ പല കേസുകൾ ഒരേ കോടതിയിൽ ഒരുമിച്ചാക്കാനും വ്യവസ്ഥ ചെയ്തു.
ഈ ഭേദഗതി ഭരണഘടനാപരമാണോ, retrospective ആണോ എന്ന സംശയം സുപ്രീം കോടതി Bridgestone India Pvt. Ltd. v. Inderpal Singh വിധിയിൽ (24 നവംബർ 2015) തീർത്തു. ആ കേസിൽ ചെക്ക് Union Bank of India, Chandigarh-ൽ drawn ചെയ്തതായിരുന്നു, പക്ഷേ payee അത് IDBI Bank, Indore-ൽ collection-ന് ഹാജരാക്കി. സുപ്രീം കോടതി വിധിച്ചത്: Indore-ലെ magistrate-നാണ് അധികാരം, കാരണം അവിടെയാണ് ചെക്ക് collection-ന് ഹാജരാക്കിയത്; Section 142A-യിലെ "as if ... had been in force at all material times" എന്ന ഭാഷ ഈ നിയമത്തെ retrospective ആക്കുന്നു, അതിനാൽ Dashrath Rupsingh വിധിക്ക് territorial jurisdiction-ന്റെ കാര്യത്തിൽ ഇനി പ്രാബല്യമില്ല.
2025-ൽ ഈ നിയമം ഒന്നുകൂടി ഉറപ്പിക്കപ്പെട്ടു: M/s Shri Sendhur Agro & Oil Industries v. Kotak Mahindra Bank Ltd., 2025 INSC 328 (6 മാർച്ച് 2025) വിധിയിൽ, Chandigarh-ൽ ഫയൽ ചെയ്ത ചെക്ക് കേസ് Coimbatore-ലേക്ക് മാറ്റണമെന്ന drawer-ന്റെ ആവശ്യം സുപ്രീം കോടതി നിരസിച്ചു. അസൗകര്യം (inconvenience) മാത്രം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി Section 406 CrPC പ്രകാരം കേസ് transfer ചെയ്യാനാവില്ല; payee-യുടെ ബാങ്ക് ഉള്ള സ്ഥലത്ത് കേസ് നിലനിൽക്കുമെന്ന് കോടതി ആവർത്തിച്ചു.
എന്തുകൊണ്ട് ശരിയായ കോടതി പ്രധാനം — "തെറ്റായ കോടതി" trap
തെറ്റായ കോടതിയിൽ Section 138 complaint കൊടുത്താൽ, ആ കോടതിക്ക് കേസ് വിചാരണ ചെയ്യാൻ അധികാരമില്ലാത്തതിനാൽ complaint ശരിയായ കോടതിയിൽ വീണ്ടും ഹാജരാക്കാൻ മടക്കി നൽകും (return) — ഇത് കേസ് വൈകിക്കുകയും, 30-ദിവസ complaint window കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ limitation പ്രശ്നം ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യും.
jurisdiction എന്നത് ചെക്ക് കേസിലെ ഏറ്റവും ആദ്യം പരിശോധിക്കേണ്ട കാര്യമാണ്. 2021-ലെ In Re: Expeditious Trial of Cases Under Section 138 NI Act (2021 SCC OnLine SC 325) വിധിയിൽ സുപ്രീം കോടതി ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയത് 31.12.2019 വരെ രാജ്യത്ത് 35.16 ലക്ഷത്തോളം Section 138 കേസുകൾ pending ആണെന്നാണ് — ഇത്രയും backlog ഉള്ളിടത്ത് jurisdiction പിഴവ് കൊണ്ട് കേസ് ആദ്യം മുതൽ തുടങ്ങേണ്ടി വരുന്നത് വലിയ നഷ്ടമാണ്.
ചെക്ക് കേസ് ഫയൽ ചെയ്യാൻ എത്ര ചെലവ് വരും?
Section 138 ഒരു ക്രിമിനൽ complaint ആയതിനാൽ, സിവിൽ കേസുകളിലെ പോലെ ചെക്ക് തുകയ്ക്ക് ആനുപാതികമായ വലിയ ad-valorem court fee ഇല്ല — court fee നാമമാത്രമാണ്. യഥാർത്ഥ ചെലവ് advocate fee, postal/notice charges, ബാങ്ക് രേഖകളുടെ ഫീസ് എന്നിവയാണ്. പകരമായി കിട്ടാവുന്നത്: Section 138 പ്രകാരം 2 വർഷം വരെ തടവ് അല്ലെങ്കിൽ ചെക്ക് തുകയുടെ ഇരട്ടി വരെ പിഴ (compensation ആയി payee-ക്ക് കിട്ടും), കൂടാതെ Section 143A പ്രകാരം trial നടക്കുന്നതിനിടെ തന്നെ ചെക്ക് തുകയുടെ 20% വരെ interim compensation.
എത്ര സമയം / സമയപരിധി (limitation)
കൃത്യമായ timeline പാലിച്ചാൽ മാത്രമേ കേസ് നിലനിൽക്കൂ:
- ചെക്ക് തീയതി മുതൽ 3 മാസത്തിനുള്ളിൽ ബാങ്കിൽ ഹാജരാക്കണം.
- ബാങ്ക് return memo കിട്ടി 30 ദിവസത്തിനുള്ളിൽ drawer-ന് demand notice അയക്കണം.
- Notice കിട്ടി 15 ദിവസം drawer-ന് പണം അടയ്ക്കാൻ സമയം.
- ആ 15 ദിവസം കഴിഞ്ഞ് (cause of action ഉദിച്ച്) 30 ദിവസത്തിനുള്ളിൽ ശരിയായ JMFC-യിൽ Section 142(1)(b) പ്രകാരം complaint ഫയൽ ചെയ്യണം.
30 ദിവസം വൈകിയാലും വഴി അടയുന്നില്ല: Section 142(1)(b)-യുടെ proviso പ്രകാരം ന്യായമായ കാരണം (sufficient cause) ബോധിപ്പിച്ചാൽ വൈകിയ complaint കോടതിക്ക് സ്വീകരിക്കാം.
എന്തൊക്കെ രേഖകൾ വേണം
- Original ചെക്ക് (bounce ആയത്)
- ബാങ്കിന്റെ cheque return memo / dishonour slip
- drawer-ന് അയച്ച demand notice-ന്റെ പകർപ്പ് + postal receipt + acknowledgement / track report
- drawer notice-ന് മറുപടി തന്നിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അതിന്റെ പകർപ്പ്
- complaint + Section 145 പ്രകാരം sworn affidavit (complainant-ന്റെ തെളിവ് affidavit ആയി നൽകാം)
- കടം/consideration തെളിയിക്കുന്ന agreement, invoice, account statement
ശരിയായ കോടതിയിൽ കൊടുത്തില്ലെങ്കിൽ / deadline കഴിഞ്ഞാൽ എന്ത് ചെയ്യും
തെറ്റായ കോടതിയിൽ ആണ് കൊടുത്തതെങ്കിൽ, കോടതി complaint മടക്കി ശരിയായ JMFC-യിൽ ഹാജരാക്കാൻ നിർദേശിക്കും. 15.06.2015-ന് pending ആയിരുന്ന പഴയ കേസുകൾക്ക് Section 142A transfer വ്യവസ്ഥ ബാധകമാണ്. പുതിയ കേസിൽ jurisdiction തെറ്റിയാൽ വീണ്ടും ശരിയായ കോടതിയിൽ ഫയൽ ചെയ്യുമ്പോൾ 30-ദിവസ window കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ delay condonation petition (sufficient cause) ചേർത്ത് കൊടുക്കണം. പണം സിവിൽ വഴി തിരികെ പിടിക്കാനും ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ, കേരളത്തിൽ Order 37 CPC summary suit വഴി പണം/കടം തിരികെ പിടിക്കുന്ന രീതി സമാന്തരമായി പരിഗണിക്കാം.
വക്കീൽ വേണോ, അതോ സ്വയം ചെയ്യാമോ?
നിയമപരമായി ഒരാൾക്ക് സ്വന്തമായി complaint കൊടുക്കാം, പക്ഷേ jurisdiction, notice-ന്റെ ഭാഷ, service തെളിവ്, affidavit, limitation എന്നിവയിലെ ചെറിയ പിഴവുകൾ പോലും കേസ് തള്ളാൻ കാരണമാകുന്നതിനാൽ advocate-ന്റെ സഹായം ശക്തമായി ശുപാർശ ചെയ്യുന്നു. ചെക്ക് കേസിന്റെ 30-ദിവസ notice, 15-ദിവസ കാത്തിരിപ്പ്, ശരിയായ jurisdiction എന്നിവ ഉൾപ്പെടെയുള്ള പൂർണ procedure അറിയാൻ Section 138 ചെക്ക് ബൗൺസ് കേസ് കേരളത്തിൽ എങ്ങനെ ഫയൽ ചെയ്യാം എന്നതിന്റെ പൂർണ മലയാളം ഗൈഡ് കാണുക. jurisdiction-ന്റെ ഓരോ സാഹചര്യവും case law സഹിതം വിശദമായി (English) വായിക്കാൻ which court to file a Section 138 cheque bounce complaint — territorial jurisdiction (S.142(2)) നോക്കുക.
പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങൾ
- Payee പല ബ്രാഞ്ചിൽ ചെക്ക് ഹാജരാക്കിയാൽ: ആദ്യമായി collection-ന് ഹാജരാക്കിയ ബ്രാഞ്ച് ആണ് jurisdiction തീരുമാനിക്കുന്നത്. ഒരേ ചെക്ക് വീണ്ടും വേറെ ബ്രാഞ്ചിൽ ഇട്ടുവെന്ന് കരുതി jurisdiction മാറ്റാനാവില്ല.
- CTS / online clearing: ഇന്ന് മിക്ക ചെക്കുകളും Cheque Truncation System വഴിയാണ് clear ചെയ്യുന്നത്. എന്നാലും jurisdiction തീരുമാനിക്കുന്നത് payee physically / through-the-account ചെക്ക് ഇട്ട ബാങ്ക് ബ്രാഞ്ച് ആണ്, central clearing hub അല്ല.
- കമ്പനി / firm payee: payee ഒരു കമ്പനിയാണെങ്കിൽ, ചെക്ക് credit ചെയ്യാനായി ഹാജരാക്കിയ ആ അക്കൗണ്ട് ബ്രാഞ്ച് ഉള്ള സ്ഥലമാണ് jurisdiction.
Urava എങ്ങനെ സഹായിക്കും
ചെക്ക് കേസിൽ ഏറ്റവും ആദ്യം ഉറപ്പിക്കേണ്ടത് ശരിയായ കോടതിയും (jurisdiction) കൃത്യമായ deadline-ഉം ആണ് — ഇവ രണ്ടിലും ഒരു പിഴവ് മതി കേസ് തള്ളാൻ. Urava, ടൈപ്പ് ചെയ്ത ചോദ്യത്തിൽ നിന്നോ സ്കാൻ ചെയ്ത മലയാളം/ഹിന്ദി/ഇംഗ്ലീഷ് രേഖയിൽ നിന്നോ, statute-കളും (NI Act s.142(2), s.142A) സുപ്രീം കോടതി വിധികളും (Bridgestone, Shri Sendhur Agro) ഉദ്ധരിച്ച court-ready legal research memo (PDF) ഏകദേശം 10 മിനിറ്റിനുള്ളിൽ WhatsApp-ൽ തന്നെ തയ്യാറാക്കിത്തരും — ഏത് ബ്രാഞ്ച്, ഏത് JMFC, ഏത് deadline എന്ന് കൃത്യമായി കാണിച്ച്. ചെക്ക് കേസിന്റെ jurisdiction-ഉം timeline-ഉം വേഗത്തിൽ ഉറപ്പിക്കാൻ urava.app/register-ൽ സൗജന്യമായി (credit card വേണ്ട) തുടങ്ങാം.
Frequently Asked Questions
ചെക്ക് drawer വേറെ ജില്ലയിലാണ് — എനിക്ക് എന്റെ സ്ഥലത്ത് കേസ് കൊടുക്കാമോ?
അതെ, ഒട്ടുമിക്ക കേസുകളിലും കഴിയും. 2015-ലെ ഭേദഗതിക്കും Bridgestone v. Inderpal Singh വിധിക്കും ശേഷം, നിങ്ങൾ (payee) ചെക്ക് collection-ന് ഇട്ട ബാങ്ക് ബ്രാഞ്ച് നിങ്ങളുടെ നാട്ടിലാണെങ്കിൽ, ആ സ്ഥലത്തെ JMFC-ക്ക് അധികാരം ഉണ്ട് — drawer ദൂരെ ജില്ലയിലാണെങ്കിലും. അതിനാൽ ദൂരെ പോയി കേസ് നടത്തേണ്ടതില്ല.
drawer-ന്റെ ബാങ്ക് ആണോ എന്റെ ബാങ്ക് ആണോ jurisdiction തീരുമാനിക്കുന്നത്?
പൊതുവെ നിങ്ങളുടെ (payee-യുടെ) collection ബാങ്ക് ബ്രാഞ്ച് ആണ് തീരുമാനിക്കുന്നത് — Section 142(2)(a). നിങ്ങൾ ചെക്ക് drawer-ന്റെ ബാങ്കിൽ നേരിട്ട് counter-ൽ ഹാജരാക്കിയെങ്കിൽ മാത്രം drawer-ബാങ്ക് സ്ഥലം ബാധകം — Section 142(2)(b).
തെറ്റായ കോടതിയിൽ കേസ് കൊടുത്താൽ വീണ്ടും ഫയൽ ചെയ്യണോ?
ആ കോടതിക്ക് അധികാരമില്ലെങ്കിൽ complaint ശരിയായ JMFC-യിൽ ഹാജരാക്കാൻ മടക്കി നൽകും. അപ്പോഴേക്കും 30-ദിവസ window കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, Section 142(1)(b)-യുടെ proviso പ്രകാരം sufficient cause കാണിച്ച് delay condonation petition ചേർത്ത് ശരിയായ കോടതിയിൽ നൽകണം.
ഒരേ കക്ഷികൾക്കിടയിൽ പല ചെക്ക് കേസുകൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ എവിടെ?
Section 142A പ്രകാരം, ഒരേ payee-യും ഒരേ drawer-ഉം തമ്മിലുള്ള ഒന്നിലധികം Section 138 കേസുകൾ ആദ്യത്തെ complaint ഏത് കോടതിയിലാണോ, അതേ കോടതിയിൽ ഒരുമിച്ച് വിചാരണ ചെയ്യും — പല കോടതികളിൽ ചിതറിക്കിടക്കില്ല.
അസൗകര്യം പറഞ്ഞ് drawer-ക്ക് കേസ് വേറെ സ്ഥലത്തേക്ക് മാറ്റാനാകുമോ?
സാധാരണ ഇല്ല. 2025-ലെ Shri Sendhur Agro v. Kotak Mahindra Bank (2025 INSC 328) വിധിപ്രകാരം, വെറും യാത്രാ-അസൗകര്യം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി Section 406 CrPC transfer അനുവദിക്കില്ല; ന്യായമായ വിചാരണ ഉറപ്പാക്കാൻ മാത്രമേ transfer പരിഗണിക്കൂ.
ഈ ലേഖനം പൊതുവിവരത്തിന് മാത്രമാണ്, നിയമോപദേശമല്ല. നിങ്ങളുടെ കേസിന്റെ വസ്തുതകൾക്കനുസരിച്ച് ഒരു advocate-നെ സമീപിക്കുക.